على اصغر شميم
416
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
بيدارى ايرانيان » را مورد سرزنش و انتقاد قرار داده و او را متهم كرده است به اينكه « چاپلوسانه امير اعظم را كه هيچ كارى نكرده از سران آزادى شمرده » و « علاء الملك را كه از دشمنان به نام آزادى بوده و در ميان مردان آزاديخواه ياد كرده » خود در موارد متعدد نوشتههاى ناظم الاسلام را مورد استناد قرار داده و نوشتههاى آن مرد آزاديخواه روشندل و پاكنهاد را معتبر دانسته است . از جمله به شرحى كه در « تاريخ بيدارى ايرانيان » دربارهى وجود دسيسهها و دستهبندىها عليه امين الدوله در دربار و ميان رجال دربارى نوشته شده ، اشاره نمود و در پايان چنين مىنويسد : « اينها همه راست است ، ولى چنانكه گفتيم ، جز از اينها و جز از كوششها و كارشكنىهاى امين السلطان و كاركنان او ، انگيزهى بزرگ ديگرى در كار بوده و خود امين الدوله هم چارهساز و توانا نبوده است » . مسئلهى وامهاى دولت به روس و انگليس و رنجش مردم از مستشاران بلژيكى ، كه در امور گمرك و ماليه كار مىكردند ، در كتاب احمد كسروى جزو علل بيدارى و نهضت مشروطهخواهى ذكر شده و كسروى از اقدامات كسانى چون نويسندهى روزنامهى حبل المتين و عبد الرحيم طالبوف ( طالب اوف ) نويسندهى كتابهاى « احمد » و « مسالك المحسنين » و انتشار نوشتههاى آنان و همچنين از انتشار كتاب « سياحتنامهى ابراهيم بيگ » سخن رانده و اين عوامل را نيز در رديف انگيزههاى جنبش فكرى مردم قرار داده و توجه روزافزون مردم را به دبستانها و روزنامهها و فزونى تعداد آنها را نشانهى بيدارى افكار عمومى دانسته است . دكتر مهدى ملكزاده در كتاب « زندگانى ملك المتكلمين » زير عنوان « عوامل مؤثر در پيدايش مشروطيت » مسائلى را ذكر كرده است كه بعضى از آنها را بايد علل بيدارى افكار مردم و بعضى ديگر را از عوامل مؤثر در پيروزى مشروطهخواهان دانست . اين نويسنده بعضى از مسائلى را كه ناظم الاسلام و سيد احمد كسروى در تأليفات خود به عنوان علل بيدارى افكار و نهضت مشروطه ايران ذكر كردهاند ، و شرح آنها بالاتر گذشت ، در كتاب خود آورده و علاوه بر آنها به چند موضوع ديگر در اين زمينه اشاره كرده است از اين قرار : 1 - كشته شدن ناصر الدين شاه به دست آزادمرد فداكار ، ميرزا رضا كرمانى ، كه نتيجهى آن ريشهكن شدن درخت كهن استبداد و ظلم و اين اقدام متهورانه در تمام جهان بهخصوص ايران داراى تأثيرى بسزا بوده و تنبه قابلتوجهى ايجاد و بار سنگين استبداد را كه ملتى در زير فشار آن جان مىداد سبكتر كرده است . 2 - سلطنت مظفر الدين شاه كه فطرتا مهربان و از ستمكارى به دور بود و تمايلى به